07/10 Afl. 5 Muziekschrift: historie en varianten

Muziek gerelateerde Artikelen
Gebruikersavatar
BartSr
Berichten: 688
Lid geworden op: 10 aug 2008, 17:08
Welk instrument bespeel je ?: geen
Locatie: Hardenberg
Contacteer:

07/10 Afl. 5 Muziekschrift: historie en varianten

Ongelezen bericht door BartSr » 01 jul 2010, 14:17

Een componist bedenkt een stuk muziek en dat is knap. Maar van het alleen bedenken kan die componist niet leven; het moet ook worden vastgelegd, opgeschreven. En daarvoor zijn er gelukkig bestaande afspraken: het muziekschrift.
Met “muziekschrift” of “muzieknotatie” wordt een geheel van regels bedoeld, waarmee een muziekstuk zodanig kan worden vastgelegd, dat het tijd en ruimte kan overbruggen. Wat Mozart bijvoorbeeld vierhonderd jaar geleden in Wenen schreef, kan hier, anno 2010, nog gespeeld worden. En hoe nauwkeuriger een componist zijn muziek beschrijft, hoe groter de kans is dat de speler ervan het muziekstuk zó speelt als de componist voor ogen stond.

Leuk dus, zo’n notenschrift, maar hoe is het ontstaan?
Uit archeologische vondsten is gebleken dat zo’n 2143 jaar geleden er al sprake was van een muziekschrift: een ode aan de god Apollo door een orakel van Delphi:
[center]Afbeelding[/center]

Boven de letters staan tekentjes die de melodie aangeven. Tja, zover zullen wij het niet brengen, je muziek in steen gebeiteld! :;):
Mocht je dit muziekschrift niet kunnen lezen dan ben je vast niet de enige. Ons muziekschrift is anders en deskundigen op dat gebied hebben geprobeerd dit oude muziekschrift, zo goed en zo kwaad als het ging, over te zetten naar het ons bekende:
[center]Afbeelding[/center]

En dan zien we dat Dave Brubeck met zijn “Take five” niet echt modern was; zoals hij in 5/4 maat speelde, stond dit stuk toen al in 5/8 maat….

“Uitvinder”van het onze bekende vijf-lijnen muziekschrift is een monnik, Guido van Arezzo, die leefde in de 11e eeuw. Hij legde de basis.
Maar zo mooi als het muziekstuk hierboven was dit muziekschrift toen nog niet. Zo zie je hier een voorbeeld uit de Middeleeuwen van een Gregoriaans gezang, kerkmuziek dus:

[center]Afbeelding[/center]

Let op: nog geen muzieksleutel, geen kruizen of mollen, geen maataanduiding, alleen maar hele tonen met hier en daar een fermate.

Dat werd al anders bij dit Wilhelmus:

[center]Afbeelding[/center]

Hier is al iets van een vioolsleutel zichtbaar. Je ziet ook al maatstrepen en een maataanduiding. Vóór Prince van Oranjen zie je een slingertje in de muziekbalk staan. Het lijkt op het cijfer drie; kennelijk geeft dit aan dat de volgende maten in ¾ maatsverdeling staan. Omdat het stuk in G staat, moet er voor elke f een fis worden gespeeld. In de bij ons bekende muziek wordt dat ene kruis aan het begin van het muziekstuk gezet, direct na de sleutel; hier zie je het kruis daar waar het speelt, dus vóór elke f. Let ook op het herhaalteken achter “bloet”: een tweede streep met tussen de maatstrepen een punt.

En natuurlijk was er in die tijd ook lichte muziek.
Hier een voorbeeld van vroegere smartlappen:

[center]Afbeelding[/center]

Hier al kruizen en mollen aan het begin van het stuk, orgelpunten of fermate, en verbindingsboogjes en punten achter een noot die de nootverlenging aangeeft.

Later –of misschien wel daarnaast- ontstond een uitbreiding van het systeem. De vijf maatstrepen werden uitgebreid tot 11, zoals wij ze kennen voor klaviermuziek (orgel, piano):

[center]Afbeelding[/center]
Die 11 lijnen zijn, zoals ook aangegeven, later uit elkaar getrokken om tussen die twee balken aanvullende informatie te plaatsen, zoals de muziektekst en de aanvullende aanduidingen p,pp, f,ff, ritenuto, da capo enzovoort.

Op verschillende plaatsen in de wereld zijn ook andere vormen van muziekschrift ontwikkeld, zoals in Armenië en Zuid-Amerika. Deze zijn echter niet algemeen aanvaard.

Wel noem ik hier nog enkele notaties voor slaginstrumenten.
Eerst de meest gangbare voor slagwerk: een blokje aan het begin van de muziekbalk geeft aan dat het niet om een melodie, maar om een slagwerknotatie gaat:
[center]Afbeelding[/center]
Dan nog een tweede, voor de djembé
Niet onvermeld mag blijven de notatie voor de gitaar als slaginstrument. Hierbij wordt uitgegaan van een schematische weergave van de gitaarhals: zes verticale lijnen die de snaren weergeven, vijf horizontale lijnen die de eerste frets weergeven (frets zijn de metalen stripjes in de gitaarhals).

Hier nog een interessante pagina voor slag-gitaristen:
http://www.popschoolmaastricht.nl/colle ... taargrepen

Terug naar de muzieknotatie voor klavier-instrumenten, want dit artikel zou niet volledig zijn als ik ook niet twee Nederlandse muziekschriften noemde. Want zo zijn wij Nederlanders wel, we weten het altijd beter. Toch?

Het eerste is een systeem dat waarschijnlijk nog nauwelijks bestaat en dat is het systeem van cijferakkoorden. Om daarmee te spelen, stak je een lange strook papier achter je toetsen. Die strook zag er ongeveer zo uit:

|C|D|E|F|G|A|B|c|d|e|f|g|a|b|1|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|

De 1 van de strook moest boven de zogenaamde midden c op het toetsenbord staan. Boven bijvoorbeeld de g stond dan een 5.
Hieronder een voorbeeld van de cijferakkoorden van het bekende Sarina:

[center]Afbeelding[/center]

Linksboven in een vierkant staat een drie; dat geeft aan dat elke maat drie tellen heeft. Je moest het nummer beginnen door het indrukken met de rechterhand van de toets die correspondeerde met de 5 (een g dus). Na deze opmaat kwam er een volledige maat waarbij de rechterhand de 5 (g) indrukte, terwijl de linkerhand een drieklank moest produceren door het tegelijk indrukken van de toetsen die overeenkwamen met de letters c,e en g op de strook. Puntjes in de akkoorden onder de streep (c-e-g) betekende dat het akkoord herhaald moest worden. Boven elke notengroep stond een blokje als de noot één tel, een liggend streepje als de noot twee tellen moest worden aangehouden, enzovoort.

Het systeem werd naar mijn weten vooral gebruikt op harmoniums (traporgels), hoewel de omslag van het muziekboek aangeeft “voor piano-harmonium of elektronisch orgel” en “voor iedereen zonder notenkennis direkt te spelen”. Het repertoire dat verkrijgbaar was, bleef beperkt tot liedjes voor in de kerk en de wat oudere volksmuziek.

Het tweede nederlandse systeem heet Klavar. Afgaand op wat Google daarover vertelt is dit systeem nog wel levendig, tot in Azie toe.
Het systeem is bedacht door de Nederlander Cornelis Pot (1885-1977). Het voert hier te ver om in de geschiedenis van dit systeem in te gaan. Voor hen die interesse hebben: hier is de link naar de geschiedenis

Kort samengevat is het een systeem waarbij voor elke zwarte toets van het klavier een lijn wordt gebruikt. Deze lijnen lopen niet, zoals in het gebruikelijke muziekschrift, van links naar rechts, maar van boven naar beneden. De notatie lijkt wel iets op het “normale” systeem, maar daar is dan ook alles mee gezegd. De vorm van de noten zegt namelijk niets over de lengte van de noot, maar over de plaats op het toetsenbord; een witte noot moet op een witte toets; een zwarte noot op een zwarte toets worden gespeeld.
Hier een voorbeeld van Klavar: een toonladder

[center]Afbeelding[/center]

Interessant is de optie die wordt geboden om het toch wat beperkte repertoire van Klavar wat te vergroten en dat is Klavarscript. Klavarscript kan namelijk midi-bestanden omzetten in Klavar-bladmuziek

Klavar-enthousiastelingen zijn ervan overtuigd dat Klavar een blijvertje is:
(zie Klavar 75 jaar ).

Wat ik me nu afvraag: zij er ook leden die Klavar spelen?

Bart
Laatst gewijzigd door BartSr op 15 jan 2013, 11:17, 1 keer totaal gewijzigd.

Gebruikersavatar
Ben
Berichten: 9467
Lid geworden op: 01 feb 2008, 00:29
Welk instrument bespeel je ?: Korg Pa4X-76, Korg Liverpool
Locatie: Leiden
Contacteer:

Re: 07/10 Afl. 5 Muziekschrift: historie en varianten

Ongelezen bericht door Ben » 01 jul 2010, 15:22

Hoi Bart,

Een prachtig stukje werk. :duim: :duim:

Ik heb Klavar(scribo) wel geleerd.
Ik kan het ook nog wel lezen, maar met heel veel moeite.

Gr. Ben
Bezoek ook eens mijn website, YT kanaal of SoundCloud
Bensel Muziek
YT kanaal
SoundCloud

Gebruikersavatar
henry
Berichten: 433
Lid geworden op: 19 aug 2008, 20:04
Welk instrument bespeel je ?: T5, accordeon, BK-7m, SD2, piano
Locatie: Bergentheim
Contacteer:

Re: 07/10 Afl. 5 Muziekschrift: historie en varianten

Ongelezen bericht door henry » 01 jul 2010, 20:10

Hallo Bart,

Wat een informatie! :duim: Ik vind het altijd ook intrigerend hoe dit soort systemen zijn ontstaan.
Zelf heb ik ook nog het cijfersysteem gespeeld. En natuurlijk het accoordensysteem voor de gitaar.
En klavar -wat ik zelf niet zomaar kan spelen, maar wel de structuur ken-
heb ik ooit aan m'n oma uitgelegd en die heeft daar nog een paar jaartjes mee gespeeld. Bij ons in de kerk is er nog steeds ook één organist die van boven-naar-onderen speelt. :greenlaught:

Met groet, Henry.

Gebruikersavatar
Ernie
Berichten: 13164
Lid geworden op: 31 jan 2008, 20:50
Welk instrument bespeel je ?: PSR S950
Locatie: Spijkenisse (NL)
Contacteer:

Re: 07/10 Afl. 5 Muziekschrift: historie en varianten

Ongelezen bericht door Ernie » 01 jul 2010, 20:29

Prachtig Bart :duim:

Maar ik lees nog steeds geen noot.

groetjes
Ernie
Een dag niet gelachen is een dag niet geleefd....!

André Lazeron

Re: 07/10 Afl. 5 Muziekschrift: historie en varianten

Ongelezen bericht door André Lazeron » 02 jul 2010, 00:35

Beste bart, :duim:

Knap gedaan door deze jonge historicus,ik zong vroeger in de kerk van Gregoriaanse notenschrift in blokjes! :ok:

Groeten van andré.
:cafebaas:

Gebruikersavatar
Eric
Berichten: 6958
Lid geworden op: 13 jul 2008, 16:56
Welk instrument bespeel je ?: Tyros 5/76
Locatie: Zonovergoten Zwalm (BE),... soms toch ;-)
Contacteer:

Re: 07/10 Afl. 5 Muziekschrift: historie en varianten

Ongelezen bericht door Eric » 02 jul 2010, 11:37

Schitterend artikel Bart !!!
Al kan ik amper noten lezen, toch heb ik hiervan iets opgestoken.
Het "onzichtbare" elfde lijntje bv... wist ik dus totaal niet en had er niet eens erg in dat dit zo kon zijn.
Nochthans menig partituur in Finale gegoten... :kopmuur:
Heel erg mooi en beknopt uitgewerkt. :ok: :ok:
Misschien ontgoocheld als een nummertje maar niet slaagt,
maar beter dàt dan helemaal niet geprobeerd te hebben...

Anneke

Re: 07/10 Afl. 5 Muziekschrift: historie en varianten

Ongelezen bericht door Anneke » 02 jul 2010, 12:45

Knap werk Bart. :ok:
Ook ik heb vroeger het gregoriaans moeten leren in de kerk de noten in blokjes.
Toch is noten lezen nooit m,n favoriete hobby geweest.
Doe heel veel uit het hoofd.
Groetjes Anneke...

Gebruikersavatar
muziekmaker
Berichten: 2584
Lid geworden op: 05 jan 2009, 19:40
Welk instrument bespeel je ?: Yamaha/Wersi/Hammond/Eminent
Locatie: Ergenshuizen
Contacteer:

Re: 07/10 Afl. 5 Muziekschrift: historie en varianten

Ongelezen bericht door muziekmaker » 02 jul 2010, 14:17

Mooie leerzame verhandeling over het notenschrift Bart. Daar ben je echt even ingedoken, zo te zien. :duim:
mvg
Jan
De wereld zit in je hoofd...
(no matter where you are; there you are...)
Afbeelding

Gebruikersavatar
BartSr
Berichten: 688
Lid geworden op: 10 aug 2008, 17:08
Welk instrument bespeel je ?: geen
Locatie: Hardenberg
Contacteer:

Re: 07/10 Afl. 5 Muziekschrift: historie en varianten

Ongelezen bericht door BartSr » 05 aug 2010, 21:01

Vandaag ontdekte ik een muzieknotatie voor gitaar die mij geheel onbekend was. Het toont de notatie, maar je kunt het ook afspelen.

Dit is een voorbeeld: "My Way"

Is er iemand van het Forum die dit kent? Zo ja, vertel eens iets over je ervaring er mee.

Bart

Plaats reactie